مفهوم ریسک اعتباری:پایان نامه درباره رقابت در بازار

دانلود پایان نامه

 

ریسک اعتباری

ریسک اعتباری ریسکی است که براساس آن قرض کننده وجه قادر به پرداخت اصل و فرع بدهی(وام) خود طبق شرایط مندرج در قرارداد نمی باشد. به عبارت دیگر مطابق این ریسک، بازپرداختها یا با تأخیر انجام شده و یا اصلاً وصول نمی شوند. این امر موجب ایجاد مشکلاتی در گردش وجوه نقد بانک می شود.

ریسک اعتباریریسکی است که از نکول/قصور طرف قرارداد، یا در حالتی کلی‌تر ریسکی است که از «اتفاقی اعتباری» به وجود می‌آید. به طور تاریخی این ریسک معمولاً در مورد اوراق قرضه واقع می‌شد، بدین صورت که قرض‌دهنده‌ها از بازپرداخت وامی که به قرض‌گیرنده داده بودند، نگران بودند. به همین خاطر گاهی اوقات ریسک اعتباری را ‘ریسک نکول’ هم گویند.

ریسک اعتباری از این واقعیت ریشه می‌گیرد که طرف قرارداد، نتواند یا نخواهد تعهدات قرارداد را انجام دهد. تأثیر این ریسک با هزینه جایگزینی وجه نقد ناشی از نُکول طرف قرارداد سنجیده می‌شود.

ضررهای ناشی از ریسک اعتباری ممکن است قبل از وقوع نکول واقعی طرف قرارداد رخ دهند. به طور کلی‌تر ریسک اعتباری را می‌توان به عنوان ضرر محتمل که در اثر یک رخداد اعتباری اتفاق می‌افتد، بیان کرد. رخداد اعتباری زمانی واقعی شود که توانایی طرف قرارداد در تکمیل تعهداتش تغییر کند. ریسک اعتباری یکی از مهم‌ترین عوامل تولید ریسک در بانک‌ها و شرکت‌های مالی است. این ریسک از این جهت ناشی می‌شود که دریافت‌کنندگان تسهیلات توانایی بازپرداخت اقساط بدهی خود را به بانک نداشته باشند.

سه نوع مهم ریسک اعتباری عبارتند از :

  • ریسک شخصی یا مصرف کننده
  • ریسک شرکت
  • ریسک کشوری

در اندازه‌گیری ریسک اعتباری، ریسک مشخصه‌ای را باید اندازه گرفت که تعبیرهای مختلفی از آن می‌شود کرد: ریسک نکول، ریسک کاهش رتبه، ریسک نرخ بهره، ریسک تفاوت نرخ بهره.

2-4-8-1- اندازه‌گیری ریسک اعتباری

برای اندازه‌گیری ریسک اعتباری باید به این موارد توجه کرد:

  • احتمال نُکول: احتمال این است که طرف قرارداد در مدت تعیین‌شده در قرارداد، به تمام یا بخشی از تعهدات‌اش، خواسته یا ناخواسته عمل نکند.
  • میزان تعهد اعتباری: نشان می‌دهد که در زمان نکول، چه مقدار از تعهدات متأثر از نکول قرار می‌گیرد.
  • نرخ بازیافت: در صورت نکول، چه سهمی از تعهدات ممکن است از راه‌های مختلف مثل وثیقه و … بازگردد.

     2- 4-8-2-رتبه‌بندی اعتباری

بحثی مهم دیگری که در اندازه‌گیری ریسک اعتباری مطرح می‌شود، رتبه‌بندی اعتباری شرکت‌هاست.

برای سنجش ریسک اعتباری معمولاً شرکت‌ها را بر اساس ریسکی که در قرارداد متوجه بانک می‌کنند مرتب کرده و اصطلاحا رتبه‌بندی می‌کنند. برای اندازه‌گیری ریسک اعتباری، به هر رتبه احتمال نُکولی نسبت می‌دهند.

برای رتبه‌بندی اعتباری از مدل‌های مختلفی استفاده می‌شود. مدل‌های لوجیت و پروبیت، تحلیل تفکیک خطی، روش نزدیک‌ترین همسایه‌ها، مدل‌های ساختاری (مثل مدل کی‌ام‌وی) و نهایتا مدل‌های شبکه عصبی و الگوریتم ژنتیک.

2-4-8-3-ارزیابی ریسک اعتباری

بحران‌های ارزی، بحران‌های بانکی، استرس مالی، فشار بازار ارز، ورشکستگی، نکول، مطالبات معوق و سوخت‌شده و… واژه‌هایی هستند که فراوان در ادبیات اقتصادی به کار می‌روند و هر واژه همراه با اضطراب و ترس بیان می‌شود. هنر اقتصاددانان، متخصصان مالی و حتی سیاستگذاران آن است که وقوع این پدیده‌های شوم اقتصادی را متوقف کنند یا احتمال رخداد آنها را کاهش دهند. اقتصاددانان سعی دارند با ترکیب بهینه سیاست‌های مالی و سیاست‌های پولی و با استفاده از نهادهای کارشناسی همچون بانک مرکزی ثبات همراه با رشد را برای اقتصاد به ارمغان بیاورند. نهادهای ناظر بر بازار سرمایه سعی دارند با طراحی قواعد و ابزارهای مناسب، ضمن شکوفایی بازار مانع شکل‌گیری حباب و سقوط بازار شوند. اما با همه این اقدامات باز هم بحران‌ها رخ می‌دهند و تبعات ناگواری به بار می‌آورند.

در کشورهای پیشرفته علاوه بر تمامی تلاش‌های صورت‌گرفته از طرف نهادهای دولتی و سیاستگذاری برای مهار بحران‌های فوق‌الذکر، موسسات رتبه‌بندی و اعتبارسنجی کمک بسیار زیادی در جلوگیری از وقوع آن بحران‌ها انجام می‌دهند. این موسسات در این کشورها از جایگاه بسیار بالایی برخوردار هستند و گزارش‌های آنها بر رفتار سرمایه‌گذاران تاثیر می‌گذارد. سابقه این موسسات بسیار طولانی است؛ به عنوان مثال موسسه استاندارد اند پورز از سال 1860 میلادی شروع به فعالیت کرد و در حال حاضر بیش از 1400 تحلیلگر در کل دنیا دارد و رتبه‌بندی بیش از 127 کشور دنیا و ارزیابی یک میلیون اوراق بهادار با بیش از 60 تریلیون دلار را انجام می‌دهند. در حال حاضر بیش از 75 آژانس رتبه‌بندی اعتباری در دنیاوجوددارد. بسیاری از کارشناسان، بحران اخیر سال‌های 2009-2007را ناشی از ارزیابی‌های نادرست از اوراق بهادار و وام‌های رهنی دانسته‌اند. موسسه استاندارد اند پورز رسماً به این نقصان اعتراف کرده و اشاره داشته است که از سال 2007 تا آخر سال 2013 بالغ بر 400 میلیون دلار جهت ارتقای سیستم خود و برطرف کردن نقصان‌های سیستم ارزیابی خود هزینه کرده است. این موسسه اعلام داشته است بعد از این بحران یکی از معیارهای جدیدی که به سیستم خود اضافه کرده است، معیار کنترل نظارتی دولت بر اوراق است. بعد از بحران سال 2007 سازمان جهانی کمیسیون اوراق بهادار (IOSCO) نقش موثرتری در برقراری ارتباط بین آژانس‌های رتبه‌بندی به ویژه در انتقال اطلاعات ایفا کرده است. همچنین این سازمان فعالیت‌های بسیار زیادی در بالا بردن استانداردها و نظارت‌های بین‌المللی داشته است. یکی از مواردی که تاکید زیادی بر آن می‌شود و آن را جزو رموز موفقیت موسسات رتبه‌بندی ذکر می‌کنند بحث استقلال و شفافیت است. این موضوع از چنان اهمیتی برخوردار است که مدیر عامل موسسه استاندارد اند پورز در سخنرانی سال 2013 خود بیان می‌کند‌ مهم‌ترین هدف این آژانس، شفافیت[1] است و بیان می‌کند که برای این منظور متدولوژی محاسبه رتبه‌بندی موسسه در وب‌سایت این آژانس قرار داده شده است تا استفاده‌کنندگان فهم کافی از نحوه ارزیابی ریسک اعتباری داشته باشند. ایشان همچنین در سخنرانی خود اشاره دارد که افراد جهت کسب اطلاعات اعتباری خود از تمامی کانال‌های ممکن استفاده می‌کنند. برای این منظور از حس درونی خود، مذاکرات شفاهی، بررسی‌های میدانی و… استفاده می‌کنند و درباره صحت و سقم اطلاعات کاملاً حساس هستند و در صورتی که موسسات رتبه‌بندی اطلاعات ناقصی به آنها ارائه دهند، اعتماد آنها به این موسسات از بین می‌رود.در باب اهمیت و جایگاه موسسات رتبه‌بندی مطالب زیادی بیان شده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • موسسات رتبه‌بندی می‌توانند با ارائه اطلاعات با‌کیفیت، شکاف اطلاعاتی[2]بین دو طرف معامله (مثلاً بین قرض‌دهندگان و قرض‌گیرندگان) را کاهش دهند. به عبارت دیگر با ارائه اطلاعات مناسب، می‌توانند منجر به تقارن اطلاعاتی[3]شوند. اهمیت این موضوع از این جهت است که با گستردگی جوامع و شهرها، کسب اطلاعات دقیق درباره افراد، موسسات و بنگاه‌ها بسیار مشکل است که وجود یک نهاد کاملاً حرفه‌ای و مستقل را می‌طلبد.
  • با کاهش یا از بین رفتن شکاف اطلاعاتی، امکان دستیابی به نرخ‌های بهینه‌تر امکان‌پذیر می‌شود. به عنوان مثال با شناسایی افراد ریسک‌پذیرتر، شرکت‌های بیمه با اعمال نرخ‌های بالاتر برای این گروه، نرخ‌های خود را برای گروه ریسک‌گریزتر کاهش می‌دهند. به عبارت دیگر با شناسایی دقیق رفتار افراد، امکان اعمال نرخ‌های عادلانه‌تر وجود خواهد داشت.
  • لازمه رشد اقتصادی سلامت و شفافیت در نهادها و موسسات مالی است. آژانس‌های اطلاعاتی نقش بسیار مهمی در فراهم آوردن شفافیت و کارایی در اقتصاد دارند. این عمل را از طریق کاهش فاصله اطلاعاتی بین خریدار و فروشنده انجام می‌دهند.

بررسی وضعیت بازارهای مالی در ایران حاکی از آن است که این بازارها رشد قابل ملاحظه‌ای داشته‌اند. مقایسه تعداد بانک‌ها و موسسات اعتباری حال حاضر با یک دهه گذشته نشان از رشد کمی این موسسات است. بررسی نقدینگی وارد‌شده به بورس و همچنین حدود سه برابر شدن حجم معاملات در سال گذشته نیز نشان از روند رو به رشد بازار سرمایه در کشور دارد. تعداد شرکت‌های بیمه نیز موید این موضوع است. به‌رغم گستردگی نسبتاً زیاد موسسات و نهادهای مالی، موسسات و آژانس‌های رتبه‌بندی و اعتبارسنجی هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده‌اند.

بیش از یک دهه از شروع تصمیم‌گیری درباره فعالیت‌های شرکت‌های اعتبارسنجی در ایران می‌گذرد. در این مدت موسساتی در ایران آغاز به فعالیت کرده‌اند که شرکت‌های خصوصی و مجری سامانه ملی اعتبارسنجی هستند. باید اشاره شود اگر چه این موسسات و سایر موسسات دیگر که عمدتاً کاربرد داخلی برای سازمان خود دارند، تلاش‌هایی در جهت سامان ‌دهی رتبه‌بندی و اعتبارسنجی در کشورمان انجام داده‌اند، اما هنوز تا نقطه مطلوب فاصله بسیار زیادی وجود دارد. متاسفانه اطلاعات این سامانه‌ها اندک و غیرکاربردی است و اغلب برای بانک‌ها تهیه می‌شوند یعنی عمدتاً با رویکرد استفاده برای بانک‌ها طراحی شده‌اند، (خود بانک‌ها نیز به جز موارد خاص به اطلاعات این سامانه‌ها اکتفا نکرده و بر اساس اطلاعات داخلی خود بانک تصمیم‌گیری می‌کنند) در حالی‌ که موضوع رتبه‌بندی دامنه بسیار وسیع‌تری دارد و می‌طلبد که با یک برنامه‌ریزی دقیق‌تر رتبه‌بندی در حوزه‌های مختلف وارد شود. باید اشاره کنیم که عمده محدودیت‌های سامانه‌های رتبه‌بندی و اعتبارسنجی در ایران مربوط به دو حوزه است. اولین و مهم‌ترین عامل، کمبود داده و اطلاعات است که یک مشکل ساختاری در کشورمان است که برای حل این مشکل یک عزم ملی و برنامه‌ریزی مدون لازم است. عامل دوم، ضعف دانش در این حوزه است. به‌‌رغم مفهوم نسبتاً ساده رتبه‌بندی یا اعتبارسنجی، عملیاتی کردن آن کار چندان ساده‌ای نیست و مستلزم استفاده از دانش بالای ریاضیات، آمار، اقتصاد‌سنجی، کامپیوتر و هوش تجاری (BI) است. به دلیل نو بودن این مفاهیم در ایران دانش آن در کشور اندک است که می‌طلبد با توجه به کاهش تحریم‌ها و گشایش فضای سیاسی رابطه با شرکت‌ها و موسسات معتبر در این زمینه برقرار شود تا تجربیات آنها مورد استفاده قرار گیرد.

باید اشاره شود که صرف خرید یک نرم‌افزار معتبر جهانی دلیل بر قابلیت رتبه‌بندی مفید نخواهد بود. همان‌طور که در سیستم بانکداری ایران متناسب با بانکداری اسلامی، نرم‌افزارهای بانکی[4]طراحی شده است و نسبتاً از کارایی بالایی برخوردار است در این حوزه نیز لازم است ضمن استفاده از تجربیات و دانش موسسات معتبر خارجی، بحث بومی‌سازی نیز دنبال شود تا بتوان رتبه‌بندی شرکت‌ها و موسسات، اوراق بهادار، مشتریان بانک‌ها، شرکت‌های بیمه، لیزینگ‌ها و حتی خریدارن معمولی یک مغازه نسبتاً بزرگ را در سطح مقبول انجام داد.

باید یادآور شویم که موضوع رتبه‌بندی و اعتبارسنجی موضوعی جهانی و فراگیر شده است. آژانس بین‌المللیIOSCO در آخرین توصیه‌های خود به این موضوع اشاره دارد و تاکید می‌کند که تمامی آژانس‌های رتبه‌بندی ضمن تهیه اطلاعات داخلی، نگاهی جهانی داشته و سعی کنند اطلاعات بین‌المللی را تهیه کنند و با سایر آژانس‌ها همکاری داشته باشند.

2-4-8-4-کنترل وپاسخ ریسک

رتبه بندی ریسک به دلیل ارائه برنامه ای برای مقابله با ریسک در هر مرحله از پروژه الزامی است. به هر ریسک فاکتور ارزشی داده شده و با توجه به کارهایی که بالا ترین ارزش ریسک را دارد نقشه راه پروژه در حال توسعه رسم می شود.

در بسیاری از پروژه ها ، قاعده کلی این است که تیم پروژه تمرکز تلاش خود را بر روی ریسک های بالای 20% قرارمی دهند. اما این دشوار و زمان بر است.و ریسک ها باید گسترده تر شوند.بارکی  و همکاران[5] در سال 2001 خاطر نشان کرده اند که مدیریت ریسک یک پروژه باید ریسک ها را در سطوح مختلف بررسی کنند و پروژه ها هر چه قدر پر ریسک تر باشند باید وضوح ریسک گسترده تر باشد.

 

[1]– Transparency

[2]– Gap‌ Information

[3]– Information Asymmetry

[4]– Core Banking

[5]– Barkiand et all

دانلود پایان نامه